“Τολμήστε να προτιμήσετε τον Λουκρήτιο από τον Ντόκινς”

September 1, 2007 at 2:30 pm (Uncategorized) ()

http://tovima.dolnet.gr/print_article.php?e=B&f=15147&m=B55&aa=1

Θ. Δ. ΠΑΠΑΓΓΕΛΗΣ

Αν τα τακτικά δελτία των ευπωλήτων είναι σωστά ενημερωμένα, σημαντική μερίδα του βιβλιόφιλου κοινού πέρασε τους φετινούς καύσωνες δοκιμάζοντας το «αλεξίθεο» γιλεκάκι που λανσάρει ο Ρίτσαρντ Ντόκινς. Αλλά θα πρέπει να περιμένουμε μερικές εβδομάδες ακόμη για να δούμε αν «η περί Θεού αυταπάτη» θα συνεχίσει να δελεάζει τους φιλοπερίεργους μέσα στον επερχόμενο ορυμαγδό της περί των (αστικών) εκλογών «αυταπάτης», όπως θα έλεγε και η Αλέκα. Αν η κοσμική και ανθρωπιστική Απολύτρωση του Ντόκινς εγγράψει προσήλυτους στα μητρώα του αγνωστικισμού και της καθαρόαιμης αθεΐας, εύλογα μπορεί να υποθέσει κανείς ότι αυτοί δεν θα είναι περισσότεροι από τους νεοφώτιστους που θα προέκυπταν από ένα αντίρροπο μπεστ σέλερ, μεστό με επτά ή δεκαεπτά αποδείξεις περί υπάρξεως του Θεού. Αναποφάσιστοι (για να μιλήσουμε με επίκαιρους όρους) προφανώς υπάρχουν, αλλά είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς ότι ανάλογες σύγχρονες διατριβές στέλνουν τους μισούς στα αίθρια του ανθρωποκεντρικού σχετικισμού και τους άλλους μισούς στους ασφαλιστικούς κόλπους της μεταφυσικής· και όταν καθίσει η σκόνη, το πιο μετρήσιμο μπορεί να είναι τελικά η εκδοτική λεία. Ελπίζω να έχω την επιείκεια των ζηλωτών που παράγουν και καταναλώνουν τέτοια πονήματα αλλά, μετά τον σχετικό θόρυβο (που απήχησε και συνέταξε και «Το Βήμα» των προηγούμενων εβδομάδων), το προσωπικό μου παράπονο είναι ότι από όλη αυτήν την υπόθεση λείπει το μόνο αγαθό που θα μπορούσε να μας μείνει ως «κτήμα ες αεί» – και εννοώ την ποίηση. Δηλαδή αυτό ακριβώς που μας έμεινε όταν πριν από είκοσι περίπου αιώνες ένας Ρωμαίος από καλή γενιά ενστερνίστηκε τον υλιστικό ορθολογισμό της επικούρειας φιλοσοφίας και ανασκουμπώθηκε για να τον ρίξει στο έμμετρο καλούπι του δακτυλικού εξαμέτρου – α λα Ομηρος. Τον έλεγαν Λουκρήτιο, και δεν είχε αυταπάτες ούτε για τη Γένεση ούτε για τη διαχείριση του Σύμπαντος ούτε για τη μοίρα των ανθρώπων. Δεν φανταζόταν ούτε τον «άκτιστον» Πρωτομάστορα να δημιουργεί κατά βούλησιν και κατά ριπάς ούτε καν την ηπιότερη (αλλά και αμερικανικότερη) εκδοχή του «ευφυούς σχεδιασμού». Ηταν οι ελάχιστες μονάδες της ύλης, τα άτομα (του Δημόκριτου και του Λεύκιππου), που εκτελώντας τυχαίες πιρουέτες μέσα στο κενό συναινούσαν σε πρόσκαιρες συναρμολογήσεις προκειμένου να συνθέσουν τα πρωταρχικά στοιχεία του κόσμου, πριν αποσυναρμολογηθούν ξανά σε έναν χορό ατέρμονης ανακύκλωσης. Μακρόκοσμος και μικρόκοσμος, αστρικά και ανθρώπινα σώματα, της «ψυχής» συμπεριλαμβανομένης, ήταν ατομικά ανεμομαζώματα, ανεμοσκορπίσματα – άτομα ει και εις άτομα απελεύσει. Κανένας υπερβατικός συντονισμός, καμιά Πρόνοια, καμιά τελεολογία, πουθενά το χέρι των θεών, παντού η αυτοδιάθετη, αγέρωχη, «δαρβινική» Φύση. Αφήνει χώρο για θεούς ο Λουκρήτιος, ωστόσο οι θεοί του, ατομικές κατασκευές κι αυτοί αλλά από άτομα de luxe, συνιστούν αδιάφορη εταιρεία μηδενικής ευθύνης, αυτιστικά ινδάλματα τελειότητας που δεν καταδέχονται να ασχοληθούν με το «μάνατζμεντ» του κόσμου. Αλλά για τον Λουκρήτιο, όπως και για τους σύγχρονους αθεϊστές, οι «αυταπάτες» αρχίζουν όταν η οργανωμένη θρησκεία κεφαλαιοποιεί την ανθρώπινη ανασφάλεια και διορίζει δραγάτες πάνω στην ανθρωπότητα φανταστικούς θεούς που απειλούν με ποινές και διαβουκολούν με υποσχέσεις αμοιβής, μάταιους δέκτες μάταιης λατρευτικής προσήλωσης, κάπηλους μεταθανάτιας αγυρτείας, υποκινητές επιδεικτικού φαρισαϊσμού, εθελότυφλου φανατισμού και εγκληματικής συμπεριφοράς – «τέτοια και τόσα δεινά προκάλεσε η θρησκεία» (tantum religio potuit suadere malorum) είναι ο αξιωματικός αλαλαγμός που σφραγίζει μια από τις διασημότερες καταγγελίες του για την περί θεών αυταπάτη. Και στο δικό του κοσμικό ευαγγέλιο η λύτρωση αναμένεται από την «επιστημονική» κατανόηση της φύσης των πραγμάτων. Για τον Ρωμαίο επικούρειο, όπως και για τους σκληροπυρηνικούς του σύγχρονου επιστημονικού ορθολογισμού τύπου Ντόκινς, το «ξεμπρόστιασμα» της μεταφυσικής αυταπάτης μοιάζει να είναι το πρώτο και ανυπέρθετο ανθρωπιστικό καθήκον. Στον κατηχητικό του οίστρο, ο Λουκρήτιος αναστενάζει συχνά για τον αλύτρωτο συρφετό των πιστών και των εύπιστων που αρνούνται να αναβλέψουν στο «αληθινό φως» της δικής του γνωσιολογίας και ηθικής: «Μίζερη των θνητών γενιά, που έβαλες τέτοιους θεούς στο κεφάλι σου και ρήμαξες την ίδια τη ζωή σου!». Πόσοι από τους «μίζερους» προσηλυτίστηκαν τελικά δεν το ξέρουμε· ξέρουμε, όμως, ότι το μήνυμα που κέρδισε τις καρδιές και τον νου των περισσότερων ανθρώπων τους επόμενους αιώνες προερχόταν από άλλο φιλοσοφικό στρατηγείο, αυτό των Στωικών· και οι Στωικοί, ριζικά διαφορετικοί σ’ αυτό και σε πολλά άλλα από τους Επικούρειους, επεξεργάστηκαν εκδοχές «αυταπάτης» που ενσωματώθηκαν αβίαστα στη δογματική του χριστιανισμού. Δεν με ενδιαφέρει να αναρωτηθώ εδώ γιατί ο Λουκρήτιος και οι νεωτερικοί επίγονοί του δεν καταφέρνουν να πάρουν το πάνω χέρι σ’ αυτήν την παρτίδα, η οποία στις μέρες μας, με άλλους όρους ασφαλώς, συνεχίζεται αδιάπτωτη ανάμεσα στη θρησκεία και την επιστήμη. Και για να επιστρέψω εκεί από όπου αφορμήθηκα, το πιο πολύτιμο, το πιο «τίμιο» ίζημα από το διαπρύσιο κήρυγμα του Ρωμαίου είναι οι στιγμές, και είναι πολλές, όπου το σκληρό αποδεικτικό υλικό «περί αυταπάτης» πυροδοτεί διαδοχικές εκρήξεις ποιητικής μεγαλοσύνης – δηλαδή αυτό ακριβώς που λείπει από τις σχολαστικά τεχνολογημένες πραγματείες του σύγχρονου συρμού που, με σύσσωμη τη γενετική και αστροφυσική βιβλιογραφία τους, μεριμνούν για την ορθολογική μας υγιεινή. Γι’ αυτό, τολμήστε να προτιμήσετε τον Λουκρήτιο από τον Ντόκινς. Τουλάχιστον, θα σας μείνει η ποίηση.

Ο κ. Θεόδωρος Δ. Παπαγγελής είναι καθηγητής του Τμήματος Φιλολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: