Η θρησκεία και ένα επεισόδιο από την ιστορία του Κενού

December 23, 2007 at 8:41 am (ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ) ()

Από το Ε-Ιστορικά της Ελευθεροτυπίας, σειρά Επιστήμη- 13/7/2006 – “Μπλέζ Πασκάλ- Ο φυσικός-διανοητής”

Την περίοδο εκείνη συνεχίζει τη μελέτη της μηχανικής των υγρών. Στον Πασκάλ οφείλουμε το περίφημο «Πεί­ραμα των υγρών», το οποίο απέδειξε ότι υπάρχει ατμο­σφαιρική πίεση. Εκείνη την εποχή, η Εκκλησία υποστήρι­ξε την ιδέα ότι η «η φύση φοβάται το κενό» και οι περισ­σότεροι επιστήμονες υπέθεταν ότι υπάρχει κάποιο αό­ρατο υλικό, το οποίο γεμίζει το κενό που άρα δεν ήταν κενό! Χρειάστηκε όμως ν’ αντιμετωπίσουν πρακτικά το πρόβλημα, όταν μεγάλες πλημμύρες στην Ιταλία και την Ολλανδία δημιούργησαν την ανάγκη να αδειάσουν τα ο­ρυχεία από το νερό. Όμως οι τεράστιες αντλίες που κα­τασκευάστηκαν άφησαν άφωνους επιστήμονες και κληρι­κούς: το ύψος του νερού στους σωλήνες άντλησης σταμα­τούσε στα 10,33 μέτρα σε κάδε σημείο που στήθηκε α­ντλία. Ο Πασκάλ γράφει μια πραγματεία για τη μηχανική των υγρών, στην οποία διατυπώνει την υπόθεση ότι η «πίεση της ατμόσφαιρας» εμποδίζει το νερό ν’ ανεβεί ψη­λότερα στις αντλίες και ότι πάνω από αυτό υπάρχει το κε­νό. Οι κληρικοί αρνούνται τη θεωρία του και επανακατασκευάζουν τις αντλίες ώστε να είναι εντελώς αδιαπέρα­στες, για να βεβαιωθούν ότι πάνω από το νερό υπάρχει α­έρας. Ομως από τις νέες τους κατασκευές δεν προκύπτει διαφορετικό αποτέλεσμα.

Ο Πασκάλ ξεκινά τα πειράματα του το 1646 στη Ρουέν με τη βοήθεια του πατέρα του. Αυτή τη φορά επαναλαμβάνει τα πειράματα του Τοριτσέλι (Torricelli) για το κενό για να ε­πιβεβαιώσει τη θεωρία του. Χρησιμοποιεί βάζα, σύριγγες, σιφώνια και σωλήνες, που κάποιες φορές φτάνουν τα δώδεκα μέτρα μήκος. Η ποικι­λία των οργάνων που χρησιμοποιεί, του επιτρέπουν να εξετάσει το φαι­νόμενο του κενού, απ’ όλες τις δυνατές πλευρές. Η ίδια ανησυχία περι­γραφής ενός φαινομένου απ’ όλες τις δυνατές πλευρές θα εκφραστεί, χρόνια αργότερα, στο λογοτεχνικό του έργο. Στις Σκέψεις ο Πασκάλ παρουσιάζει τη «διασκέδαση» με όλους τους δυνατούς τρόπους: κυνή­γι, παιχνίδια, χορός, πολιτική καριέρα. Η πολύπλευρη αυτή θεώρηση α­νάγει τον Πασκάλ σ’ έναν από τους προδρόμους του σύγχρονου πειρα­ματικού πνεύματος.

Ενα χρόνο αργότερα εκδίδει το έργο Νέα πειράματα για το κενό και τον πρόλογο της Πραγματείας περί του κενού, όπου εξηγεί λεπτομερώς τους βασικούς κανόνες που καθορίζουν σε ποιο βαθμό τα διαφορετικά υγρά υ­φίστανται την πίεση του αέρα. Εξηγεί επίσης τους λόγους για τους οποί­ους στο βαρομετρικό σωλήνα, πάνω από το υγρό. υπάρχει κενό. Εν τω μεταξύ έχει συλλάβει την ιδέα ενός πειράματος που τελικά θα πραγματοποιήσει στις 19 Σεπτεμβρίου του 1648. Υποθέτει ότι η ατμο­σφαιρική πίεση θα πρέπει να είναι διαφορετική στην πόλη (στο Κλερμόν Φεράν στη συγκεκριμένη περίπτωση) απ’ ό,τι στην κορυφή του πιο κο­ντινού βουνού, το Πουί ντε Ντομ (Puy de Dome), όπου η πίεση θα πρέ­πει να είναι σημαντικά χαμηλότερη. Ο Πασκάλ μεταφέρει 75 εκατοστά υδράργυρου (που έχουν το ίδιο βάρος με 10.33 μ. νερού) στις δύο τοπο­θεσίες που έχει επιλέξει και κρατά ένα δείγμα στην πόλη για «μάρτυρα». Οσοι επιστήμονες και κληρικοί παρακολουθούν το πείραμα, αναγκάζο­νται να παραδεχτούν ότι η θεωρία του είναι βάσιμη: το κενό υπάρχει. Ο Πασκάλ εκδίδει την Καταγραφή του μεγάλου πειράματος της ισορροπίας των υγρών. Η εργασία του ολοκληρώνεται το 1651 με την Πραγματεία περί του κε­νού, από την οποία σώζονται μόνο αποσπάσματα, και δύο άλλων πραγ­ματειών Περί της ισορροπίας των υγρών και Περί της βαρύτητας του αέρα. Η μελέτη του Πασκάλ για τα υγρά (υδροδυναμική και υδροστατική) ε­πικεντρώνεται στις αρχές της υδραυλικής των υγρών και έτσι εφευρίσκει την υδραυλική πρέσα, η οποία χρησιμοποιεί την υδραυλική πίεση για να πολλαπλασιάσει την αρχική δύναμη, καθώς και τη σύριγγα. Η επιμονή του για την ύπαρξη του κενού τον φέρνει σε αντιπαράθεση με πολλούς επιφανείς επιστήμονες, ακόμη και με τον Καρτέσιο. Απα­ντώντας σε όλους αυτούς που επιμένουν για την ύπαρξη μιας αόρατης ουσίας, ο Πασκάλ γράφει στον ιησουίτη Ετιέν Νοέλ (Etienne Noel), o οποίος τον αμφισβητεί:

«Για ν’ αποδείξουμε ότι μία υπόθεση είναι σωστή, δεν αρκεί να την επι­βεβαιώνουν όλα τα φαινόμενα. Εάν οδηγεί σε κάτι αντίθετο σε σχέση με έ­να από τα φαινόμενα, αυτό αρκεί για ν’ αποδείξει ότι είναι λανθασμένη».

Ο Πασκάλ γενικεύει την επιστημονική του μέθοδο και καταγράφει μια συνολική θεωρία για την πειραματική μέθοδο.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: